Podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej zwykle opiera się na założeniu, że oboje małżonkowie mają w tym majątku równe udziały. W praktyce oznacza to, że co do zasady każdemu z nich przypada połowa majątku zgromadzonego w czasie trwania wspólności. Prawo przewiduje jednak sytuacje wyjątkowe, w których jeden z małżonków może domagać się ustalenia nierównych udziałów.
Nie chodzi przy tym o automatyczne rozliczenie tego, kto więcej zarabiał albo kto formalnie nabywał poszczególne składniki majątku. Duże znaczenie mogą mieć także inne okoliczności, w tym sposób wykonywania obowiązków wobec rodziny, troska o wspólny majątek, praca przy wychowaniu dzieci czy prowadzeniu domu. Każda sprawa wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego.
Podstawy prawne majątku wspólnego małżonków
W polskim prawie, jeżeli małżonkowie nie zawarli odmiennej umowy majątkowej, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między nimi wspólność majątkowa ustawowa. Obejmuje ona co do zasady przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Do majątku wspólnego mogą należeć między innymi pobrane wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego każdego z małżonków.
Obok majątku wspólnego istnieje także majątek osobisty każdego z małżonków. Mogą do niego należeć na przykład składniki nabyte przed powstaniem wspólności albo otrzymane w drodze dziedziczenia lub darowizny, chyba że z okoliczności wynika inaczej. Rozróżnienie majątku wspólnego i osobistego ma znaczenie przy późniejszym podziale, ponieważ co do zasady dzielony jest tylko majątek wspólny.
Zasadą jest, że po ustaniu wspólności majątkowej udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Oznacza to punkt wyjścia dla rozliczeń. Dopiero gdy pojawią się szczególne okoliczności, możliwe jest żądanie odmiennego ustalenia udziałów.
Kiedy udziały mogą być nierówne?
Nierówne udziały mogą zostać ustalone tylko w określonych przypadkach. Zgodnie z przepisami każdy z małżonków może żądać, aby udziały zostały określone z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania majątku wspólnego. Przepisy podkreślają jednak, że przy tej ocenie uwzględnia się również osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.
W praktyce oznacza to, że samo porównanie wysokości zarobków nie powinno przesądzać o wyniku sprawy. Małżonek, który przez lata zajmował się domem, dziećmi albo wspierał funkcjonowanie rodziny w inny sposób, również mógł istotnie przyczyniać się do powstania i utrzymania majątku wspólnego.
Dla ustalenia nierównych udziałów zwykle muszą wystąpić łącznie dwie przesłanki: ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego. W orzecznictwie podkreśla się, że sama różnica w przyczynieniu się do majątku nie zawsze wystarczy, jeżeli nie towarzyszą jej ważne powody uzasadniające odejście od zasady równości.
Okoliczności uzasadniające nierówne udziały
Ocena, czy istnieją podstawy do ustalenia nierównych udziałów, zależy od całokształtu zachowania małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej. Sąd może brać pod uwagę zarówno aspekty majątkowe, jak i szerszy kontekst rodzinny. Nie chodzi jednak o karanie za każde niewłaściwe zachowanie w małżeństwie, lecz o ustalenie, czy z punktu widzenia zasad sprawiedliwości i okoliczności sprawy równe udziały byłyby uzasadnione.
Znaczenie mogą mieć między innymi:
- uporczywe nieprzyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny mimo realnych możliwości, trwonienie majątku wspólnego, zaciąganie nieuzasadnionych długów, ukrywanie zobowiązań, celowe unikanie pracy zarobkowej, rażące niedbalstwo w zarządzaniu majątkiem albo działania prowadzące do znacznego uszczuplenia wspólnego dorobku.
Nie każda nierówność w zarobkach będzie jednak wystarczająca. W wielu małżeństwach naturalne jest, że jedna osoba osiąga wyższe dochody, a druga w większym stopniu zajmuje się domem, dziećmi albo organizacją życia rodzinnego. Taki podział ról sam w sobie nie powinien być utożsamiany z mniejszym wkładem w tworzenie majątku wspólnego.
Istotne może być również to, czy zachowanie jednego z małżonków było zawinione, długotrwałe i istotne dla sytuacji majątkowej rodziny. Przykładowo czym innym jest czasowy brak pracy wynikający z choroby, opieki nad dzieckiem lub sytuacji rynkowej, a czym innym świadome i nieuzasadnione uchylanie się od aktywności zarobkowej połączone z obciążaniem drugiego małżonka całością obowiązków finansowych.
Procedura dochodzenia nierównych udziałów w sądzie
Żądanie ustalenia nierównych udziałów najczęściej pojawia się w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej, na przykład po rozwodzie, separacji albo ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Sąd rozpoznający sprawę ocenia wtedy nie tylko skład i wartość majątku, lecz także ewentualne żądanie odejścia od zasady równych udziałów.
Osoba domagająca się nierównych udziałów powinna wskazać, na czym polegały ważne powody oraz dlaczego udział drugiego małżonka powinien być niższy. W praktyce znaczenie mogą mieć dokumenty finansowe, informacje o dochodach, dowody dotyczące zadłużenia, sposobu zarządzania majątkiem, nakładów na rodzinę, opieki nad dziećmi czy prowadzenia gospodarstwa domowego.
Sąd nie ustala nierównych udziałów automatycznie. Konieczne jest przedstawienie okoliczności, które pozwalają ocenić, czy rzeczywiście istnieją podstawy do odejścia od zasady równości. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że analiza może przebiegać etapowo: najpierw bada się, czy występują ważne powody, a dopiero następnie ocenia stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego.
Warto pamiętać, że sprawy tego rodzaju często są złożone dowodowo. Sąd może analizować dłuższy okres życia małżeńskiego, sposób funkcjonowania rodziny, decyzje finansowe małżonków oraz to, czy dane zachowanie realnie wpłynęło na powstanie, zachowanie albo zmniejszenie majątku wspólnego.
Przykłady orzecznictwa dotyczącego nierównych udziałów
W orzecznictwie przyjmuje się, że nierówne udziały mają charakter wyjątkowy. Odejście od zasady równości wymaga czegoś więcej niż tylko wykazania, że jeden z małżonków zarabiał mniej. Istotne może być zwłaszcza to, czy małżonek nie wykorzystywał swoich możliwości zarobkowych, nie dbał o majątek wspólny, doprowadzał do powstania długów albo podejmował działania powodujące znaczne straty dla rodziny.
Sądy zwracają również uwagę, że pojęcie ważnych powodów ma nie tylko wymiar ekonomiczny. Może obejmować ocenę zachowania małżonków z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, w tym tego, czy jeden z nich rażąco naruszał obowiązki wobec rodziny i korzystałby z majątku, do którego powstania w rzeczywistości się nie przyczynił.
Jednocześnie podkreśla się, że praca w domu i przy wychowaniu dzieci jest realnym wkładem w życie rodziny i może być uwzględniana przy ocenie przyczynienia się do powstania majątku. Dlatego sytuacja, w której jeden z małżonków osiągał niższe dochody, ale przejmował istotną część obowiązków domowych i opiekuńczych, nie musi uzasadniać obniżenia jego udziału.
Skutki prawne przyznania nierównych udziałów w majątku wspólnym
Ustalenie nierównych udziałów wpływa na sposób rozliczenia majątku wspólnego. Jeżeli sąd uzna, że udziały nie powinny być równe, określa je w innych proporcjach, na przykład przez przyznanie jednemu z małżonków większego udziału w całym majątku wspólnym. Nie oznacza to jednak prostego przypisania konkretnej rzeczy jednej osobie tylko dlatego, że częściej z niej korzystała albo formalnie ją kupiła.
Skutek takiego rozstrzygnięcia może być widoczny zwłaszcza przy ustalaniu wartości spłat lub dopłat. Jeżeli jeden z małżonków otrzymuje składniki majątku o wartości przekraczającej jego udział, może pojawić się potrzeba odpowiedniego rozliczenia z drugim małżonkiem. Przy nierównych udziałach punkt wyjścia do takich rozliczeń jest inny niż przy podziale po połowie.
Nierówne udziały nie powinny być traktowane jako środek automatycznego „ukarania” jednego z małżonków za nieudane małżeństwo. Ich celem jest raczej sprawiedliwe określenie udziału w majątku wspólnym w sytuacji, gdy równe udziały byłyby trudne do pogodzenia z rzeczywistym wkładem małżonków i ważnymi okolicznościami sprawy.
Podsumowując, nierówne udziały w majątku wspólnym są możliwe, ale mają charakter wyjątkowy. Co do zasady małżonkowie mają równe udziały, a odejście od tej reguły wymaga wykazania ważnych powodów oraz różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku. Przy ocenie nie liczą się wyłącznie zarobki, lecz także praca na rzecz domu, wychowania dzieci i całej rodziny.
Więcej praktycznych porad prawnych można znaleźć na stronie www.prawnik-katowice.pl.
Artykuł promocyjny.
Komentarze wyłączone